Pantomogram stomatologiczny – co pokazuje i kiedy się go wykonuje?

Pantomogram stomatologiczny, nazywany również zdjęciem panoramicznym lub ortopantomogramem, to dwuwymiarowe zdjęcie rentgenowskie obejmujące jednocześnie szczękę, żuchwę, zęby oraz część otaczających struktur anatomicznych. Pozwala uzyskać ogólny obraz uzębienia i kości na jednym zdjęciu. Jest wykorzystywany przede wszystkim do oceny rozwoju i położenia zębów, planowania części procedur stomatologicznych oraz wstępnej diagnostyki zmian znajdujących się w obrębie szczęk i żuchwy.

Co to jest pantomogram?

Pantomogram Targówek jest rodzajem zdjęcia RTG wykonywanego metodą radiografii zewnątrzustnej. Podczas badania aparat obraca się wokół głowy, rejestrując struktury znajdujące się w obrębie twarzoczaszki.

W efekcie powstaje jeden szeroki obraz obejmujący między innymi oba łuki zębowe. Najważniejszą cechą pantomogramu jest możliwość jednoczesnej oceny dużego obszaru, czego nie zapewnia pojedyncze wewnątrzustne zdjęcie RTG.

Pantomogram pozostaje jednak obrazem dwuwymiarowym. Struktury anatomiczne mogą być na nim częściowo powiększone, zniekształcone lub nakładać się na siebie. Z tego względu nie dostarcza tak szczegółowej informacji przestrzennej jak badanie CBCT.

Co pokazuje pantomogram zębów?

Na zdjęciu panoramicznym widoczne są przede wszystkim zęby, kość szczęki i żuchwy oraz część sąsiednich struktur.

Pantomogram może przedstawiać:

• korony i korzenie zębów,
• zawiązki zębów stałych,
• zęby zatrzymane i niewyrżnięte,
• położenie zębów mądrości,
• ogólny poziom kości otaczającej zęby,
• przebieg kanału żuchwy,
• okolice stawów skroniowo-żuchwowych,
• fragmenty zatok szczękowych,
• większe zmiany występujące w kościach szczęk i żuchwy.

Zakres widocznych struktur sprawia, że pantomogram służy przede wszystkim do ogólnej oceny sytuacji w obrębie uzębienia i kości szczękowych.

Czy na pantomogramie widać wszystkie zęby?

Zdjęcie panoramiczne przedstawia zazwyczaj całe uzębienie znajdujące się w szczęce i żuchwie. Obejmuje zarówno zęby wyrżnięte, jak i część zębów niewyrżniętych lub zatrzymanych.

Ma to szczególne znaczenie przy ocenie rozwoju uzębienia oraz położenia trzecich zębów trzonowych, czyli zębów mądrości. Aktualne rekomendacje ADA i American Academy of Oral and Maxillofacial Radiology wskazują pantomogram jako metodę stosowaną między innymi w przypadku klinicznych wskazań do oceny trzecich zębów trzonowych, zębów nadliczbowych i dodatkowych.

Zdjęcie panoramiczne nie pokazuje jednak wszystkich struktur z taką samą dokładnością. Do szczegółowej oceny konkretnego zęba mogą być wykorzystywane inne rodzaje obrazowania.

Czy na pantomogramie widać próchnicę?

Pantomogram może przedstawiać niektóre większe zmiany próchnicowe, ale nie jest podstawowym badaniem przeznaczonym do wykrywania wczesnej próchnicy.

Ze względu na charakter zdjęcia panoramicznego poszczególne zęby są przedstawiane mniej szczegółowo niż na wybranych zdjęciach wewnątrzustnych. Przy diagnostyce próchnicy znaczenie mają przede wszystkim odpowiednio dobrane zdjęcia punktowe lub skrzydłowo-zgryzowe.

Pantomogram służy zatem bardziej do oceny całego uzębienia i większych struktur niż do bardzo dokładnej analizy niewielkich zmian w obrębie pojedynczego zęba.

Czy pantomogram pokazuje stan kości?

Na pantomogramie widoczna jest kość szczęki i żuchwy otaczająca zęby. Pozwala to ocenić jej ogólny obraz oraz zauważyć niektóre większe nieprawidłowości.

Możliwa jest między innymi orientacyjna ocena wysokości kości wokół zębów, obecności ubytków kostnych oraz zmian obejmujących większy obszar.

Zdjęcie panoramiczne nie przedstawia jednak kości w trzech wymiarach. Nie pozwala więc dokładnie określić jej szerokości ani precyzyjnych relacji przestrzennych pomiędzy poszczególnymi strukturami.

Czy na pantomogramie można zobaczyć zęby zatrzymane?

Jednym z typowych zastosowań pantomogramu jest ocena położenia zębów, które nie wyrżnęły się prawidłowo.

Na zdjęciu można zobaczyć między innymi:

• ząb znajdujący się całkowicie w kości,
• kierunek jego ustawienia,
• orientacyjne położenie względem sąsiednich zębów,
• stopień rozwoju korzeni,
• obecność zębów nadliczbowych.

Pantomogram jest z tego względu stosowany między innymi przy ocenie zębów mądrości oraz rozwoju uzębienia. W przypadkach wymagających dokładniejszego określenia położenia przestrzennego dodatkową metodą obrazowania może być tomografia CBCT.

Kiedy wykonuje się pantomogram?

Pantomogram nie jest badaniem wykonywanym według jednego stałego harmonogramu. Aktualne rekomendacje dotyczące radiologii stomatologicznej podkreślają, że rodzaj oraz moment wykonania zdjęcia powinny wynikać z określonej potrzeby diagnostycznej, a nie z automatycznie przyjętej częstotliwości.

Zdjęcie panoramiczne jest wykorzystywane między innymi podczas:

• oceny rozwoju i wyrzynania zębów,
• diagnostyki zębów zatrzymanych,
• oceny zębów mądrości,
• planowania leczenia ortodontycznego,
• wstępnej oceny przed leczeniem implantologicznym,
• oceny większych zmian w obrębie szczęki lub żuchwy,
• analizy obecności zębów nadliczbowych,
• wstępnej oceny wybranych nieprawidłowości kostnych.

Według rekomendacji ADA z 2026 roku pantomogram może być między innymi pierwszym badaniem obrazowym przy ocenie wyrzynania zębów przed rozpoczęciem leczenia ortodontycznego oraz wstępnym badaniem przed procedurami implantologicznymi.

Pantomogram przed leczeniem ortodontycznym

Zdjęcie panoramiczne jest wykorzystywane w ortodoncji do oceny całego uzębienia oraz jego rozwoju.

Pozwala zobaczyć między innymi obecność zawiązków zębów, kierunek ich wyrzynania, zęby zatrzymane oraz orientacyjne położenie korzeni. W trakcie leczenia może również służyć do oceny ustawienia korzeni.

Aktualne rekomendacje ADA i AAOMR wymieniają pantomogram jako początkową metodę obrazowania wykorzystywaną do monitorowania wyrzynania zębów i rozwoju struktur zębowo-twarzowych przed rozpoczęciem leczenia ortodontycznego.

Pantomogram przed implantami

Zdjęcie panoramiczne może stanowić wstępne badanie obrazowe przed leczeniem implantologicznym.

Pozwala zobaczyć miejsce brakującego zęba, ogólny stan kości oraz orientacyjne położenie struktur anatomicznych znajdujących się w pobliżu planowanego obszaru implantacji.

Pantomogram nie przedstawia jednak kości trójwymiarowo. W rekomendacjach ADA i AAOMR panoramiczne RTG jest wskazywane jako badanie do wstępnej oceny przed procedurami implantologicznymi, natomiast CBCT jest wykorzystywane do przestrzennego planowania umieszczenia implantów.

Czy pantomogram pokazuje stawy skroniowo-żuchwowe?

Zdjęcie panoramiczne obejmuje okolice głów żuchwy i części stawów skroniowo-żuchwowych. Pozwala więc uzyskać ich ogólny obraz.

Nie jest jednak metodą pozwalającą dokładnie ocenić wszystkie elementy stawu. Według rekomendacji ADA pantomogram może być rozważany jako początkowe badanie obrazowe w celu wykluczenia dużych zmian kostnych, ale jego czułość jest zbyt mała, aby stanowił samodzielną metodę szczegółowej diagnostyki zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego.

Czym pantomogram różni się od CBCT?

Podstawowa różnica polega na sposobie przedstawiania struktur.

Pantomogram jest obrazem dwuwymiarowym, na którym wiele elementów szczęki i żuchwy zostaje przedstawionych jednocześnie na jednej płaszczyźnie.

CBCT jest badaniem trójwymiarowym, które pozwala analizować struktury w różnych przekrojach oraz dokładniej określać ich położenie przestrzenne.

Z tego powodu pantomogram dobrze sprawdza się jako obraz przeglądowy, natomiast tomografia może dostarczać bardziej szczegółowych danych w sytuacjach, w których informacja uzyskana z obrazowania dwuwymiarowego jest niewystarczająca.

Jak często wykonuje się pantomogram?

Nie istnieje jedna częstotliwość wykonywania pantomogramu obowiązująca wszystkich pacjentów.

ADA podkreśla, że zdjęcia RTG powinny być wykonywane w związku z konkretną potrzebą diagnostyczną, a ich rodzaj zależy między innymi od obrazu klinicznego, wieku, rozwoju uzębienia oraz rodzaju analizowanego problemu. Nie ma więc uniwersalnej zasady zakładającej wykonywanie zdjęcia panoramicznego na przykład raz na rok czy raz na kilka lat.

Co można ocenić na pantomogramie – najważniejsze informacje

Pantomogram to przeglądowe, dwuwymiarowe zdjęcie RTG obejmujące całe uzębienie, szczękę, żuchwę oraz część sąsiednich struktur anatomicznych. Pozwala ocenić między innymi położenie zębów, ich rozwój, zęby zatrzymane, ogólny stan kości oraz obecność niektórych większych zmian.

Badanie wykorzystuje się między innymi w diagnostyce zębów mądrości, ortodoncji, wstępnej diagnostyce implantologicznej oraz przy ocenie nieprawidłowości obejmujących większy obszar szczęki lub żuchwy. Nie zastępuje jednak bardziej szczegółowych zdjęć wewnątrzustnych ani obrazowania trójwymiarowego w sytuacjach wymagających precyzyjnej oceny pojedynczych struktur.